جزوه خلاصه فصل 8 زیست دوازدهم
تهیه و تنظیم: hosseinsaadatshad@gmail.com
عنوان: رفتارهاي جانوران
تعریف رفتار: رفتار، واکنش یا مجموعه واکنش هایی است که جانور در پاسخ به محرك یا محرك ها انجام میدهد. انواع محرك ها: محرك هایی مانند بو، رنگ، صدا، تغییر میزان هورمونها یا گلوکز در بدن جانور، تغییر دماي محیط و تغییر طول روز موجب بروز رفتارهاي گوناگون در جانوران میشوند.
انواع رفتارهاي جانوري الف- رفتارهاي غریزي مثال 1: جوجه کاکایی براي دریافت غذا به منقار پرنده والد نوك میزند و والد بخشی از غذاي خورده شده را برمیگرداند تا جوجه آنرا بخورد.
نکات: -1 جوجه پس از بیرون آمدن از تخم، میتواند به منقار والد نوك بزند یعنی میتواند رفتار درخواست غذا را انجام دهد. -2 دریافت غذاي کافی براي بقا و رشد جوجه اهمیت دارد. -3 جوجه هاي برخی از پرندگان براي غذاي مورد نیازشان به والد (یا والدین) خود متکی هستند.
مثال 2: موش هاي ماده به طور طبیعی اجازه نمیدهند بچه هایشان از آنها دور شود. اگر بچه موش ها دور شوند، مادر آنها را میگیرد و به سمت خود میکشد. در موشها. B فعال شدن ژن علت رفتار مراقبتی موشهاي ماده موش مادر ابتدا نوزادان را وارسی میکند و اطلاعاتی از راه حواس به مغز آن ارسال میشود← B نحوة فعال شدن ژن در یاخته هایی در مغز موش مادر فعال میشود و دستور ساخت پروتئینی را میدهد که آنزیمها و ژنهاي B درنتیجه ژن دیگري را فعال میکند← در مغز جانور فرایندهاي پیچیده اي به راه می افتد که در نتیجۀ آنها، موش ماده رفتار مراقبت مادري را نشان میدهد.
الف- رفتارهاي غریزي
ب- رفتارهاي ناشی از یادگیري -
1 خوگیري (عادي شدن)
-2 شرطی شدن کلاسیک
-3 شرطی شدن فعال
-4 حل مساله
-5 نقش پذیري
سوال: چگونه مشخص گردید که رفتار مراقبتی موشهاي ماده، اساس ژنی دارد؟ موشهاي مادهاي که ژنهاي جهش یافته داشتند، ابتدا آن را Bغیر فعال کردند. پژوهشگران با ایجاد جهش در ژن بچه موشهاي تازه متولد شده را وارسی کردند ولی بعد آنها را نادیده گرفتند و رفتار مراقبت نشان ندادند. به این ترتیب، مشخص شد رفتار مراقبت مادري در موش اساس ژنی دارد. جمع بندي رفتار غریزي زیرا ژنی و ارثی است. اساس رفتار غریزي در همۀ افراد یک گونه یکسان است همۀ رفتارهاي غریزي به طور کامل هنگام تولد در جانور ایجاد نشدهاند. رفتار جوجه کاکایی براي به دست آوردن غذا، لانه سازي پرندهها و رفتار مکیدن در شیرخواران نمونههاي دیگري از رفتارهاي غریزياند. یادگیري و رفتار جانوران در محیط تجربه هاي گوناگونی پیدا میکنند که رفتارهاي آنها را تغییر میدهد. تعریف یادگیري: تغییر نسبتاً پایدار در رفتار که در اثر تجربه به وجود میآید یادگیري نام دارد. تجربه هاي گوناگونی است که جانوران در محیط کسب میکنند. عامل تغییر رفتارهاي غریزي جانوران پس مثالی براي تغییر رفتار غریزي: در رفتار درخواست غذا، نوك زدنهاي جوجه کاکایی به منقار والد در ابتدا دقیق نیست ولی به تدریج و با تمرین، این رفتار دقیق تر میشود. هرچه جوجه دقیقتر نوك بزند، والد سریعتر به درخواست آن براي غذا پاسخ میدهد. به این ترتیب جوجه میآموزد تا دقیقتر نوك بزند. * بنابراین، جوجه کاکایی تجربه به دست می آورد و رفتارغریزي آن تغییر میکند و اصلاح میشود. نکته: نوك زدن جوجۀ یکروزه پراکنده است، اما نوك زدن جوجۀ دوروزه متراکم است.
انواع یادگیري
-1 خوگیري (عادي شدن): در این یادگیري، پاسخ جانور به یک محرك تکراري که سود یا زیانی براي آن ندارد، کاهش پیدا میکند و جانور میآموزد به برخی محركها پاسخ ندهد. مزیت خوگیري: جانوران در معرض محركهاي متعددي قرار دارند که پاسخ به همۀ آنها، نیازمند صرف انرژي زیادي است. خوگیري موجب میشود جانور با چشم پوشی از محركهاي بی اهمیت، انرژي خود را براي انجام فعالیتهاي حیاتی حفظ کند.
مثال 1 خوگیري: جوجه پرندگان اجسام گوناگونی مانند برگهاي در حال افتادن را در بالاي سر خود میبینند. در ابتدا جوجهها با پایین آوردن سر خود و آرام ماندن به این محركها پاسخ میدهند، اما با دیدن مکرر اجسام در حال حرکت، یاد میگیرند آنها برایشان خطر یا فایدهاي ندارند. در نتیجه، جوجهها دیگر به این محركها پاسخ نمیدهند. مثال 2 خوگیري: کلاغها ابتدا از قوطیهاي فلزي آویزان شده به مترسک میترسند، اما پس از مدتی وقتی میبینند که این قوطیها خطر و فایدهاي برایشان ندارند، دیگر از این محركها نمیترسند.
-2 شرطی شدن کلاسیک: در این نوع یادگیري هرگاه یک محرك بیاثر (مثلاً صداي زنگ) به همراه یک محرك طبیعی (مثلا غذا) به جانور عرضه شود، پس از مدتی محرك بیاثر بهتنهایی سبب بروز پاسخ (مثلاً ترشح بزاق) در جانور میشود. به این محرك جدید، محرك شرطی میگویند. مثال: وقتی جانوري مانند سگ غذا میبیند و یا بوي آن را احساس میکند، بزاق او ترشح میشود. غذا محرك و ترشح بزاق، پاسخی غریزي و یک بازتاب طبیعی است.
دانشمندي به نام پاولوف آزمایشهاي متعددي در این باره انجام داد. او متوجه شد بزاق سگ، با دیدن فرد غذادهنده و قبل از دریافت غذا نیز ترشح میشود. پاولف آزمایشی طراحی کرد و در آن همزمان با دادن پودر گوشت به سگ گرسنه، زنگی را به صدا درآورد. با تکرار این کار، سگ بین صداي زنگ و غذا ارتباط برقرار کرد، طوریکه بزاق آن با شنیدن صداي زنگ و حتی بدون دریافت غذا نیز ترشح میشد. صداي زنگ در ابتدا یک محرك بیاثر بود ولی وقتی با محرك طبیعی یعنی غذا همراه شد، سبب بروز پاسخ ترشح بزاق شد.
-3 شرطی شدن فعال (یادگیري با آزمون و خطا): در شرطی شدن فعال، جانور میآموزد بین رفتار خود با پاداش یا تنبیهی که دریافت میکند، ارتباط برقرار کرده و در آینده رفتاري را تکرار یا از انجام آن خودداري میکند. مثال 1 از شرطی شدن فعال: در نخستین آزمایشهاي مربوط به این نوع یادگیري، دانشمندي به نام اسکینر موش گرسنهاي را در جعبه اي قرار داد که درون آن اهرمی وجود داشت و موش میتوانست آن را فشار دهد. موش درون جعبه حرکت میکرد و به طور تصادفی اهرم درون جعبه را فشار میداد. در نتیجه، تکهاي غذا به درون جعبه میافتاد و موش غذا دریافت میکرد. پس از چندبار تکرار این رفتار، موش به ارتباط بین فشار دادن اهرم و پاداش یعنی به دست آوردن غذا پی برد. موش پس از آن بهطور عمدي، اهرم را فشار میداد تا غذا به دست آورد. مثال 2 از شرطی شدن فعال: پرندهاي پروانۀ مونارك را میخورد و دچار حالت تهوع میشود. پس از چنین تجربه هایی پرنده میآموزد، این حشره را نباید بخورد. این تجربه که بر اثر آزمون و خطا به دست میآید، شرطی شدن فعال نام دارد.
حل مسئله: در رفتار حل مسئله، جانور بین تجربه هاي گذشته و موقعیت جدید ارتباط برقرار میکند و با استفاده از آنها براي حل مسئلۀ جدید، آگاهانه برنامه ریزي میکند. برخی از جانوران میتوانند از تجربه هاي قبلی خود براي حل مسئله اي که با آن روبه رو شدهاند، استفاده کنند. مثال 1: در یکی از آزمایشهاي مربوط به این رفتار، شامپانزهاي را در اتاقی گذاشتند که تعدادي موز از سقف آن آویزان بود و چند جعبۀ چوبی هم در اتاق وجود داشت. شامپانزه پس از چند بار بالا پریدن و تلاش ناموفق براي رسیدن به موزها، جعبه- ها را روي هم قرار داد، از آنها بالا رفت و به موزها دست یافت. مثال 2: شامپانزه ها برگهاي شاخۀ نازك درختان را جدا میکنند و آن را درون لانۀ موریانه ها فرو میبرند تا موریانه ها را بیرون بیاورند و بخورند. مثال 3: شامپانزه ها از تکه هاي چوپ یا سنگ به شکل سندان و چکش استفاده میکنند تا پوستۀ سخت میوه ها را بشکنند. مثال 4: کلاغ با جمع کردن نخ تکه گوشت را بالا میکشد. -5 نقش پذیري:
نقش پذیري نوعی یادگیري است که در دورة مشخصی از زندگی جانور انجام میشود. مثال: جوجه غازها پس از بیرون آمدن از تخم، نخستین جسم متحرکی را که میبینند، دنبال میکنند. جسم متحرك معمولا مادر آنهاست. این دنبال کردن موجب پیوند جوجه ها با مادر میشود. پیوند جوجه غازها و مادرشان در نتیجۀ نوعی یادگیري بهنام نقش پذیري ایجاد میشود.
نکات: -1 نقش پذیري جوجه غازها طی چند ساعت پس از خروج از تخم رخ میدهد. این زمان، دورة حساسی است که در آن نقش- پذیري با بیشترین موفقیت انجام میشود. -2 مزیت نقش پذیري براي جوجه غازها: الف) جوجه غازها با نقشپذیري مادر خود را می شناسند. این شناسایی براي بقاي جوجهها حیاتی است، بدون آن جوجه ها تحت مراقبت مادر قرار نمیگیرند و ممکن است بمیرند. ب) جوجهها با نقش پذیري، رفتارهاي اساسی مانند جستوجوي غذا را نیز از مادر یاد میگیرند. -3 نقشپذیري در پستانداران نیز دیده میشود، مثلا برههایی که مادر خود را از دست دادهاند و انسان آنها را پرورش داده است، دنبال او راه میافتند و تمایلی براي ارتباط با گوسفندهاي دیگر نشان نمیدهند. -4 امروزه پژوهشگران میکوشند از نقش پذیري در حفظ گونه هاي جانوران در خطر انقراض استفاده کنند. مثلا آنها براي پرورش جوجه پرنده هایی که والدین خود را از دست داده و تحت مراقبت انسان به دنیا آمده اند، صداي پرندگان همان گونه را پخش میکنند. افرادي که از این جوجه ها نگهداري میکنند، ظاهر خود را شبیه آن پرنده کرده و مانند آنها رفتار میکنند.
برهم کنش غریزه و یادگیري
بیشتر رفتارهاي جانوران محصول برهم کنش ژنها و اثرهاي محیطی است که جانور در آن زندگی میکند. همانطور که در رفتار درخواست غذاي جوجه کاکایی دیدیم، این رفتار غریزي بهطور کامل در جوجهاي که از تخم بیرون میآید، بروز پیدا نمیکند. براي شکلگیري کامل آن، برهم کنش جوجه و والدین و کسب تجربه لازم است. جانور اساس ژنی لازم براي انجام این رفتار را دارد و همچنان که رشد میکند از آموختههاي خود از محیط تجربه به- دست میآورد و آنها را براي تغییر و اصلاح رفتار قبلی به کار میبرد. یادگیري براي بقاي جانوران لازم است، زیرا محیط جانوران همواره در حال تغییر است. براي آنکه جانوران بتوانند در این شرایط در حال تغییر زندگی کنند، باید بتوانند به تغییرات پاسخهاي مناسبی بدهند. به این ترتیب، برهمکنش ژنها و یادگیري امکان سازگار شدن جانور با این تغییرات را فراهم میآورد.
انواع پرسشها در بررسی یک رفتار: -1 جانور چگونه رفتاري را انجام می دهد؟ پاسخ: براي پاسخ به این پرسش پژوهشگران فرایندهاي ژنی، رشد ونمو و عملکرد بدن جانور را بررسی می کنند. -2 چرا جانور رفتاري را انجام میدهد؟ پاسخ: به دیدگاه انتخاب طبیعی مربوط است ← رفتار هاي سازگارکننده با سازوکار انتخاب طبیعی، برگزیده می شوند. یعنی جانوران رفتارهایی را انتخاب میکنند که بقاي آنها را افزایش میدهد. مثالی از رفتارهاي افزایش دهندة بقاء جاندار: پرنده کاکایی پس از آنکه جوجه هایش از تخم بیرون می آیند، پوسته هاي تخم را از لانه خارج می کند.جوجه ها و تخم هاي کاکایی در میان علف هاي اطراف آشیانه به خوبی استتار می شوند. علت این رفتار: رنگ سفید داخل پوسته تخم هاي شکسته بسیار مشخص است و موجب جلب توجه شکارچیانی مثل کلاغها به سمت آشیانۀ کاکایی و آسیب به فرزندان میشود. بنابراین کاکایی ها رفتار دور انداختن پوسته تخم هاي شکسته از لانه را براي کاهش احتمال شکار شدن و افزایش احتمال بقاي جوجه ها انجام میدهند. نکات: -1 کاکایی ها زمان بسیار کوتاهی را براي بیرون بردن پوسته تخم ها صرف می کنند اما این رفتار در بقاي زاده هاي آنها نقشی حیاتی دارد. -2 این رفتارِ کاکایی ها سازگارکننده است زیرا احتمال دسترسی شکارچی به زاده ها کاهش و احتمال بقاي آنها را افزایش می دهد و به سود پرنده و زاده هاي آن است. -3 در رفتارشناسی با دیدگاه انتخاب طبیعی، پژوهشگران براي پاسخ به پرسش چرایی رفتارها و اثر انتخاب طبیعی در شکل دادن به آنها پژوهش میکنند. انواع رفتارهاي مرتبط با بقاي نسل در جانوران: -1 زادآوري (تولیدمثل) -2 غذایابی -3 قلمروخواهی -4 مهاجرت -5 خواب زمستانی و رکود تابستانی
زادآوري (تولیدمثل)
داشتن بیشترین تعداد زاده هاي سالم، معیاري براي موفقیت زادآوري در جانوران است. جانوران براي دستیابی به موفقیت در زادآوري( تولید مثل)، رفتارهاي زادآوري انجام می دهند. 2 رفتار تولیدمثلی مهم: الف- انتخاب جفت ب- نظام جفتگیري الف) رفتار انتخاب جفت: در رفتار انتخاب جفت، جانور ابتدا ویژگی هاي جفت را بررسی می کند و بعد تصمیم می گیرد با آن جفت گیري کند یا نه. مثال 1 : جفتگیري در طاووسها ویژگی هاي ظاهري طاووسهاي نر و ماده متفاوت است . انتخاب جفت در طاووسها با جانور ماده است. جفت: روش انتخادر فصل زادآوري دم طاووس نر، پرهاي پرنقش و نگاري پیدا می کند .طاووس نر براي جلب جفت، دم خود را مانند بادبزن می گستراند تا بهتر در معرض دید جانور ماده قرار گیرد .طاووس ماده دم طاووس هاي نر را بررسی می کند و نري را به عنوان جفت انتخاب می کند که رنگ درخشان و لکه هاي چشم مانند بیشتري روي پرهاي دم خود داشته باشد. درخشان بودن رنگ پرنده یکی از این ویژگی هایی است که نشانۀ سلامت و کیفیت رژیم غذایی آن است .
جفت گیري با نري که این نشانه را دارد، سلامت جانور ماده و زاده هایش را تضمین می کند. ویژگی هاي ظاهري جانور نر نشانه اي از داشتن ژن هاي مربوط به صفات سازگارکننده نیز هستند؛ یعنی گرچه دم بلند و زینتی طاووس نر ممکن است حرکت جانور را دشوار و آن را در مقابل شکارچی ها آسیب پذیرتر کند و احتمال بقاي آن را کاهش دهد، اما بقاي جانوري با این ویژگی هنگام تولید مثل، سازگارتر بودن آن را نشان می دهد. در نتیجه در صورت انتخاب آن، زاده ها علاوه بر ویژگی ظاهري، ژن هاي صفات سازگارتر را نیز به ارث می برند ویژگی هاي ظاهري مانند دم زینتی طاووس نر یا شاخ گوزن نر از صفات ثانویۀ* جنسی جانوران نر هستند که هنگام جفت یابی و رقابت با نرهاي دیگر به کار میروند. * صفات ثانویه توسط هورمون تستوسترون و پس از بلوغ بوجود میآیند. نکته: در جانوران، ماده ها بیشتر از نرها رفتار انتخاب جفت را انجام می دهند. زیرا: در جانوران هر یک از والدین باید انرژي و مدت زمانی را براي زادآوري و پرورش زاده ها صرف کنند . جانوران ماده معمولاً زمان و انرژي بیشتري صرف می کنند .براي مثال نگهداري از تخم ها و جوجه ها در پرندگان و بارداري و شیردادن به نوزادان در پستانداران فعالیت هاي پرهزینه اي هستند که جانوران ماده آنها را انجام می دهند. بنابراین، تولیدمثل براي مادهها هزینۀ بیشتري دارد .پس جانوران ماده باید جفت انتخاب کنند تا موفقیت تولیدمثلی آنها تضمین شود.
مثال 2- رفتار جفت یابی در جیرجیركها: در نوعی جیرجیرك، جانور نر هزینۀ بیشتري در تولید مثل می پردازد و بنابراین جفت را انتخاب میکند. جیرجیرك نر زامه هاي خود را درون کیسهاي به همراه مقداري مواد مغذي به جانور ماده منتقل میکند. این کیسه بخش قابل توجهی از وزن بدن جانور نر را تشکیل میدهد. جانور ماده هنگام تشکیل تخم و براي رشد و نمو جنین به مواد مغذي درون کیسۀ نر نیاز دارد. نحوة انتخاب جفت: جانور نر، جیرجیرك مادهاي را انتخاب میکند که بزرگتر باشد، زیرا بزرگتر بودن جیرجیرك ماده نشانۀ آن است که تخمکهاي بیشتري دارد و می تواند زادههاي بیشتري تولید کند. در این جانوران جیرجیرکهاي ماده براي انتخاب شدن رقابت میکنند.
نکات: -1 جیرجیرك جزو حشرات است. -2 اندام شنوایی جیرجیرك در زانوي پاهاي جلویی است که شامل یک پردة صماخ و تعدادي گیرندة مکانیکی شنوایی می- باشد. ب) نظام جفتگیري نوع نظام چند همسري تک همسري مثال طاووس و بیشتر پستانداران بیشتر پرندگان مثل قمري خانگی نقش نرها نگهداري از قلمرو، منابع غذایی، محل لانه و پناهگاه ایمن از شکارچی ها هم نقش با مادهها هستند نقش ماده ها انتخاب جفت هم نقش با نرها هستند. نگهداري از فرزندان بر عهدة یکی از والدین است (والد ماده) بر عهدة هر دو والد است. انتخاب جفت بر عهدة مادههاست جانور نر و ماده در انتخاب جفت سهم مساوي دارند غذایابی رفتار غذایابی مجموعۀ رفتارهاي جانور براي جست وجو و به دست آوردن غذاست. غذاهایی که جانوران می خورند معمولاً اندازه هاي متفاوتی دارند .غذاهاي بزرگ تر انرژي بیشتري دارند ام ا ممکن است فراوانی آنها کمتر و به دست آوردن آنها دشوارتر باشد. میزان انرژي موجود در غذا . براي جانوران میزان سود یعنی غذایابی بهینه: موازنه بین محتواي انرژي غذا و هزینۀ به دست آوردن آن، غذایابی بهینه نام دارد. تهیه و تنظیم: hosseinsaadatshad@gmail.com
عوامل موثر بر انتخاب رفتارهاي غذایابی: -1 رفتار بر اساس میزان انرژي دریافتی: براساس انتخاب طبیعی، رفتار غذایابیاي برگزیده می شود که از نظر میزان انرژي دریافتی کارآمدتر باشد یعنی اینکه جانور در هر بار غذایابی، بیشترین انرژي خالص را دریافت کند. براي مثال خرچنگ هاي ساحلی صدفهاي با اندازه متوسط را ترجیح میدهند زیرا آنها بیشترین انرژي خالص را تأمین میکنند . صدف هاي بزرگتر انرژي بیشتري دارند اما براي شکستن آنها باید انرژي بیشتري صرف شود. -2 رفتار بر اساس بیشترین انرژي دریافاي و کمترین خطر: هنگام غذایابی ممکن است جانور خود در خطر شکار شدن یا آسیب دیدن قرار گیرد. بنابراین رفتار برگزیده باید موازنهاي بین کسب بیشترین انرژي و کمترین خطر را نیز نشان دهد . به همین علت است که هنگام وجود شکارچی یا رقیب، جانوران رفتارهاي غذایابی خود را تغییر میدهند و در حالتی آماده و گوش به زنگ به غذایابی مشغول می شوند.
نکته: مصرف غذا براي تامین مواد مورد نیاز: گاهی جانوران غذایی را مصرف می کنند که محتواي انرژي چندانی ندارد اما مواد موردنیاز آنها را تأمین می کند .براي مثال طوطی هایی در ساحل رود آمازون خاك رس میخورند تا مواد سمی حاصل از غذاهاي گیاهی را در لولۀ گوارش آنها خنثی کند. قلمروخواهی قلمرو یک جانور، بخشی از محدودة جغرافیایی است که جانور در آن زندگی می کند. قلمروخواهی: دفاع جانوران از قلمرو خود در برابر افراد هم گونه یا افراد گونه هاي دیگر را قلمروخواهی گویند. جانور با رفتارهایی مانند اجراي نمایش و یا تهاجم به جانوران دیگر اعلام میکند که قلمرو متعلق به آن است. مثال: یک پرنده با آواز خواندن سعی میکند از ورود پرندة مزاحم به قلمرو خود جلوگیري کند. اگر آواز مؤثر نباشد، ممکن است پرندة صاحب قلمرو براي بیرون راندن مزاحم به آن حمله کند.
پیامدهاي رفتار قلمروخواهی براي پرنده: -1 این فعالیت ها نیازمند صرف زمان و مصرف انرژي است -2 تهاجم ممکن است به آسیب دیدن پرندة صاحب قلمرو هم بینجامد. -3 آواز خواندن ممکن است موقعیت پرنده را براي شکارچی آشکار کند. فوائد قلمروخواهی: -1 استفادة اختصاصی از منابع قلمرو می تواند غذا و انرژي دریافتی جانور را افزایش دهد. -2 افزایش امکان جفت یابی جانور -3 افزایش دسترسی به پناهگاه براي در امان ماندن از شکارچی
مهاجرت تعریف: جابه جایی طولانی و رفت و برگشتی جانوران مهاجرت نام دارد.
دلایل مهاجرت هدف از مهاجرت: یافتن زیستگاه مناسب براي تغذیه، بقاء و زادآوري نکته: مهاجرت رفتاري غریزي است که یادگیري نیز در آن نقش دارد نکات مهم مهاجرت: -1 سارهایی که تجربۀ مهاجرت دارند بهتر از آنهایی که براي نخستین بار مهاجرت میکنند، مسیر مهاجرت را تشخیص می- دهند. -2 جانوران براي جهت یابی از نشانه هاي محیطی استفاده میکنند. مثلاً جهت یابی هنگام روز با استفاده از موقعیت خورشید و در شب با استفاده از موقعیت ستارهها در آسمان انجام میشود. -3 کبوتر خانگی میتواند موقعیت خود را نسبت به میدان مغناطیسی زمین احساس و با استفاده از آن جهتیابی کند. (پژوهشگران در یک روز ابري آهنرباي کوچکی را روي سر کبوتر خانگی قرار دادند .با وجود این آهنربا، پرنده نتوانست مسیر درست را بیابد و به لانه باز گردد) -4 پژوهشگران در سر بعضی از پرنده ها ذرات آهن مغناطیسی شده نیز یافتهاند. -5 لاك پشت هاي دریایی ماده پس از طی مسافت هاي طولانی، براي تخمگذاري به ساحل دریا میآیند و پس از تخمگذاري دوباره به دریا باز میگردند .به نظر می رسد میدان مغناطیسی زمین در جهت یابی لاك پشتها نیز نقش دارد.
خواب زمستانی و رکود تابستانی
خواب زمستانی برخی جانوران براي بقا، در زمستان، خواب زمستانی دارند. در این حالت جانور به خواب عمیقی فرو می رود و یک دورة کاهش فعالیت را طی می کند که در آن دماي بدن، مصرف اکسیژن، تعداد تنفس جانور و نیاز جانور به انرژي کاهش می یابد. پیش از ورود به خواب زمستانی، جانور مقدار زیادي غذا مصرف میکند و در بدن آن چربی لازم به مقدار کافی ذخیره می شود تا هنگام خواب به مصرف برسد.
رکود تابستانی رکودتابستانی نیز یک دورة کاهش فعالیت است که در آن سوخت وساز جانور کاهش پیدا میکند. رکود تابستانی در جانورانی دیده می شود که در جاهاي به شدت گرم مانند بیابان زندگی می کنند. علت رکود تابستانی: این جانوران در پاسخ به نبود غذا یا دوره هاي خشکسالی، رکود تابستانی انجام میدهند. نکته: هم در خواب زمستانی و هم در رکود تابستانی، کاهش فعالیت و سوخت و ساز بدن مشاهده میشود. تغییر فصل و نامساعد شدن شرایط محیط کاهش منابع مورد نیاز
برخی از جانوران زندگی گروهی دارند. براي زندگی در گروه، جانوران باید بتوانند با هم ارتباط برقرار کنند. ارتباط بین جانوران جانوران از راههاي گوناگون مانند تولید صدا، علامت هاي دیداري، بو و لمس کردن با یکدیگر ارتباط برقرار ساخته و اطلاعات مبادله می کنند.
در نتیجۀ این ارتباط، رفتار آنها تغییر می کند مثالهایی از برقراري ارتباط بین جانوران: فرمونها: بعضی جانوران مانند زنبورها، مارها و گربهها با استفاده از فرومون (نوعی پیک شیمیایی) با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند. جوجه کاکایی با لمس منقار والد با او ایجاد ارتباط و غذا درخواست می کند. صداي جیرجیرك نر، اطلاعاتی مانند گونه و جنسیت را به اطلاع جیرجیرك ماده می رساند. برقراري ارتباط براي یافتن غذا در زنبورهاي عسل . بررسی ارتباط در زنبورهاي عسل: -1 انجام حرکات ویژه: وقتی زنبور کارگر منبع غذایی جدیدي پیدا می کند و به کندو باز می گردد، اطلاعات خود دربارة زنبورهاي کارگر با مشاهدة این حرکات، فاصلۀ منبع غذایی را به زنبورهاي دیگر با انجام حرکات ویژه اي نشان می دهد تقریبی کندو تا محل منبع غذا و جهتی را که باید پرواز کنند، درمییابند.
نکته: هرچه این حرکات طولانی تر باشد، منبع غذایی دورتر است. -2 صداي وزوز: هنگام انجام حرکات، زنبور یابنده صداي وزوز متفاوتی نیز دارد .زنبورهاي کارگر با استفاده از اطلاعات کلی که از زنبور یابنده دربارة منبع غذایی دریافت کرده اند، به سمت آن پرواز و به کمک بویایی خود، محل دقیق غذا را پیدا میکنند. وقتی زنبورهاي کارگر قبل از جست وجو دربارةمحل منبع غذا اطلاعات داشته باشند، با مزیت این روشهاي ارتباطی صرف انرژي کمتر و در زمان کوتاه تري محل دقیق آن را پیدا میکنند.
نکات مهم: -1 زنبورهاي کارگر شهد و گردة گل ها را جمع آوري کرده و به کندو می آورند. -2 زنبورهاي عسل گل هایی را گرده افشانی می کنند که شهد آنها قند فراوانی داشته باشد؛ همچنین این گل ها علائمی دارند که فقط در نور فرابنفش دیده میشوند و زنبور را به سوي شهد گل هدایت میکنند. -3 زنبورهاي عسل داراي چشم مرکب، گیرندههاي فرابنفش و حس بویایی قوي هستند.
وقتی زنبور کارگر منبع غذایی جدیدي پیدا می کند و به کندو باز میگردد، خیلی طول نمیکشد که تعداد زیادي زنبور کارگر در محل آن منبع غذایی دیده میشوند. زندگی گروهی برخی جانوران مانند مورچه و گرگ به شکل گروهی زندگی می کنند و با هم همکاري دارند. مزایاي زندگی گروهی اجتماع مورچه ها از گروه هایی تشکیل شده است که در اندازه، شکل و کارهایی که انجام می دهند تفاوت دارند. مثلاً در اجتماع مورچه هاي برگ ب ر ،کارگرها اندازه هاي متفاوتی دارند:
الف- تعدادي از آنها برگ هارا برش می دهند و به لانه حمل می کنند ب- گروهی دیگر کار دفاع را انجام می دهند * این مورچه ها قطعه هاي برگ را به عنوان کود براي پرورش نوعی قارچ که از آن تغذیه میکنند، به کار میبرند. رفتار دگرخواهی تعریف
دگرخواهی: رفتاري است که در آن یک جانور بقا و موفقیت تولید مثلی جانور دیگري را با هزینۀ کاسته شدن از احتمال بقا و تولیدمثل خود، افزایش می دهد. در بین جانورانی که زندگی گروهی دارند، افراد نگهبانی هستند که با تولید صدا حضور شکارچی را به دیگران هشدار می دهند تا به موقع فرار کنند .البته آنها با این کار توجه شکارچی را به خود جلب کرده، احتمال بقاي خود را کاهش می دهند.
رفتار دگرخواهی در زنبورهاي عسل:
1)، نازا هستند و نگهداري و پرورش زادههاي ملکه را انجام میدهند . جانوران نگهبان و n زنبورهاي عسل کارگر(ماده و
زنبورهاي عسل کارگر رفتار دگرخواهی دارند. آنها با خویشاوندانشان، ژن هاي مشترکی دارند .بنابراین علت رفتار دگرخواهی زنبورهاي عسل کارگر و نگهبان اگرچه این جانوران خود زاده اي نخواهند داشت، ولی خویشاوندان آنها می توانند زادآوري کرده و ژن هاي مشترك را به نسل بعد منتقل کنند .به همین علت است که
براساس انتخاب طبیعی، رفتار دگرخواهی برگزیده شده است.
-1 احتمال شکار شدن جانور در گروه کمتر است زیرا نگهبان هاي گروه، محیط اطراف را زیر نظر می گیرند -2 گیرند.دسترسی به منابع غذایی نیز ممکن است افزایش یابد زیرا جانور می تواند درباره محل منبع غذا از جانوران دیگر گروه اطلاعات کسب کند. -3 شکار گروهی نیز موفقیت بیشتري دارد زیرا افراد یک گروه می توانند شکار بزرگ تري را به دام بیندازند.
رفتار دگرخواهی در خفاشهاي خونآشام: محل زندگی: به طور گروهی درون غارها یا سوراخ درختان زندگی میکنند. تغذیه: غذاي آنها خون پستانداران بزرگ مثل دام هاست. نحوة انجام رفتار دگرخواهی در خفاشها: خفاشی که غذا خورده است کمی از خون خورده این خفاش ها خونی را که خورده اند با یکدیگر به اشتراك می گذارند شده را برمی گرداند تا خفاش گرسنه آن را بخورد، در غیر این صورت خفاش گرسنه خواهد مرد. اگر جبران انجام نشود،
این خفاش از اشتراك خفاشی که غذا دریافت کرده، کار خفاش دگرخواه را در آینده جبران میکند غذا کنار گذاشته میشود. نکته: خفاش هایی که دگرخواهی انجام می دهند، لزوماً خویشاوند نیستند. در واقع، رفتار دگرخواهی که در اثر انتخاب طبیعی برگزیده شده، به بقاي آنها منجر می شود. رفتار دگرخواهی در دم عصایی در این جانوران، عدهاي به عنوان نگهبان، دیده بانی میکنند و در هنگام احساس وجود شکارچی دیگران را با فریاد آگاه می کند. رفتار دگرخواهی در پرندگان در میان پرندگان، افراد یاریگري هستند (معمولا جواناند) که در پرورش زاده ها به والدین آنها یاري می رسانند. مزیت یاریگرها براي والدین: وجود این یاریگرها احتمال بقاي زاده ها را افزایش می دهد.
مزیت رفتار دگرخواهی براي یاریگرها: -1 کسب تجربه: یاریگرها اغلب پرنده هاي جوانی اند که با کمک به والدین صاحب لانه، تجربه کسب میکنند و هنگام زادآوري میتوانند از این تجربه ها براي پرورش زاده هاي خود استفاده کنند -2 تصاحب قلمرو: با مرگ احتمالی جفت هاي زادآور، قلمرو آنها را تصاحب و خود زادآوري کنند.
